Xem tuổi trong làm ăn: giới hạn của nó, và thứ thật sự dự đoán được
Hai bài trước nói xem tuổi làm nhà và xem tuổi hợp nhau trong chuyện gia đình. Bài này nói một cách dùng khác, phổ biến hơn nhiều người tưởng: xem tuổi trước khi hợp tác làm ăn, chọn đối tác, hoặc tuyển người.
Trang này ghi lại tập tục và không phán ai tin hay không tin. Nhưng ở đây có một khác biệt phải nói rõ — và nó không phải chuyện tin hay không tin.
Khác biệt nằm ở chỗ nào
Chuyện nhà thì mình quyết cho mình. Còn trong làm ăn:
- Quyết định của mình ảnh hưởng tới sinh kế của người khác, và họ không có quyền gì trong quyết định đó.
- Người bị loại thường không biết vì sao, nên cũng không có cơ hội nói lại.
- Tuổi là thứ không ai đổi được, khác với kỹ năng hay thái độ.
Nói gọn: tự mình chọn ngày mở hàng là chuyện của mình; loại một người khỏi công việc vì năm sinh thì đã là chuyện của người khác.
Về tuyển dụng — nói thẳng
- Loại ứng viên vì năm sinh là bất công với họ, và cũng bất lợi cho chính mình vì mình bỏ qua người có thể làm tốt.
- Người bị loại không được giải thích thì không học được gì để lần sau tốt hơn.
- Phần quy định pháp luật về tuyển dụng thì hỏi người có chuyên môn — trang này không tư vấn pháp lý, chỉ nêu để biết mà hỏi.
- Nếu vẫn muốn tham khảo tuổi thì để nó là yếu tố cuối cùng giữa hai ứng viên đã ngang nhau về năng lực, đừng để nó là bộ lọc đầu tiên.
Với đối tác góp vốn
Đây là chỗ tuổi được xem nhiều nhất, và cũng là chỗ nó che mất mấy thứ quan trọng hơn hẳn:
- Người đó đã làm ăn với ai, kết thúc thế nào. Hỏi hai ba người từng làm cùng họ — đây là phép kiểm mạnh nhất và ít ai chịu làm.
- Họ xử lý tiền bạc ra sao trong những việc nhỏ đã có với mình.
- Họ phản ứng thế nào khi có chuyện không như ý — cái này chỉ thấy qua thời gian.
- Hai bên có cùng cách hiểu về thành công không: người muốn lớn nhanh và người muốn chắc chậm rất khó đi cùng.
- Việc phân chia và lối ra có được viết ra không.
Năm điều này kiểm chứng được, và chúng dự đoán kết quả tốt hơn nhiều so với bất cứ cách nào khác.
Cái làm hỏng quan hệ làm ăn
Từ những gì người trong nghề hay kể lại, mấy thứ này xuất hiện đi xuất hiện lại:
- Không viết ra từ đầu ai làm gì, ai được bao nhiêu.
- Góp vốn không rõ ràng, tiền và công lẫn lộn.
- Không có cách nào để một bên rút ra mà không đổ vỡ hết.
- Một bên làm nhiều hơn hẳn mà không được nói tới.
- Không ai dám nói khi thấy sai, cho tới lúc không cứu được.
Không cái nào trong năm cái đó liên quan tới năm sinh.
Nếu người kia coi trọng chuyện tuổi
- Tôn trọng, đừng chê. Đó là niềm tin của họ và mình đang bàn chuyện làm ăn, không bàn chuyện đúng sai.
- Nhưng đừng để nó thay cho bước kiểm tra thật; hai việc này không loại trừ nhau.
- Nếu họ dùng tuổi để ép mình vào một điều khoản bất lợi thì đó không còn là chuyện tín ngưỡng nữa.
- Hợp đồng vẫn phải đầy đủ, dù hai bên hợp tuổi tới đâu.
Khi hợp tác đã có chuyện
Phần lớn quan hệ làm ăn đổ vỡ không phải vì một cú lớn mà vì tích lại nhiều chuyện nhỏ không ai nói ra:
- Nói sớm, nói riêng, nói về việc — "tuần này em thấy phần giao hàng bị chậm hai lần" dễ nghe hơn "anh làm ăn kiểu gì vậy".
- Đưa số liệu ra, đừng đưa cảm giác. Sổ sách rõ ràng lúc này là thứ cứu được quan hệ.
- Xem lại thoả thuận gốc — rất nhiều lần hoá ra hai bên nhớ khác nhau vì hồi đó không viết ra.
- Nếu phải chia tay thì chia cho gọn: chốt số, chốt ngày, chốt ai giữ cái gì, và viết ra.
- Với số tiền lớn thì có người có chuyên môn pháp lý tham gia từ sớm, đừng đợi tới lúc đã căng.
Và một điều đáng nhớ: chia tay tử tế thì vẫn còn quan hệ. Nghề nào cũng nhỏ hơn mình tưởng, và người ta nhớ rất lâu ai cư xử thế nào lúc mọi việc không suôn sẻ.
Cách dùng hợp lý nếu vẫn muốn xem
- Xem để chuẩn bị tâm lý, không xem để quyết thay.
- Đặt nó sau các phép kiểm thật, không đặt trước.
- Không lấy nó làm lý do công khai khi từ chối ai — nếu lý do thật là năng lực thì nói về năng lực.
- Không để nó biến thành cách đối xử khác nhau với người trong cùng một nhóm làm việc.
Một lời từ phía trang này
Trang này bán vật phẩm, và nói câu sau đây là ngược với việc bán được thêm: không có món nào làm cho một quan hệ làm ăn bền hơn.
Cái làm nó bền là giấy tờ rõ ràng, tiền bạc minh bạch, và hai người dám nói thật với nhau khi có chuyện. Ba thứ đó không bán ở đâu cả.